Ölkələr haqqında məlumatlar - İsveçrə (2)

 
Ölkələr haqqında məlumatlar - İsveçrə (2)

Orta əsrlərdə indiki İsveç ərazisində vikinqlərin güclü dövləti mövcud idi. Vikinqlər VIII əsrdən başlayaraq üç əsr müddətində İsveçdə hakim qüvvə olmuşlar. Onların hakimiyyəti XI əsrdə xristianlıqın yayılması ilə başa çatmışdır. Müasir İsveç dövləti 1397-ci ildə yaradılmış Kalmar Birliyinin XVI əsrdə dağılmasından sonra yaranmışdır. İsveçin müstəqil krallıq kimi formalaşmasında kral Qustav Vusanın əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Qustav Vasa 1523-cü ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Roma Katolik Kilsəsi ilə əlaqəni kəsmiş və kilsədə reformasiyaya başlamışdır. 1527-ci ildə kilsəyə məxsus torpaqlar ondan alındı. 1538 və 1558-ci illərdə vergi sistemində dəyişikliklər edildi. Ölkənin xarici ticarətini əldə saxlayan monopolist qüvvələr ölkədən qovuldu. Kral Qustavın dövründə İsveç dünyada ilk müasir ordu quruculuğuna başlayan ölkə oldu. İsveç Vasa sülaləsinə malik hökmdarlar tərəfindən 1523-1654 illərdə idarə olunurdu. Kral Qustav müasir İsveçin qurucusu hesab olunur.
İsveç imperiyası1560-1815-ci illər arasında.

XVII əsrdə İsveç Avropada superdövlət olaraq yüksəlməyə başladı. Bundan əvvəl İsveç şimalda yerləşən, seyrək əhaliyə malik kasıb bir ölkə idi. İsveç imperiyası kral Qustav II Adolfun dövründə yüksəlməyə başladı, o Rusiya və Reç Pospolita ilə 30 illik müharibə nəticəsində böyük ərazilər işğal etdi. Həmçinin bu müharibə nəticəsində İsveç Müqəddəs Roma imperiyasına daxil olan dövlətlərin yarısını işğal etdi. Kral Qustav II Adolf Müqəddəs Roma imperiyasını tamamilə işğal edərək onun yeni imperatoru olmaq istəyirdi. Lakin o buna nail ola bilmədi, 1632-ci ildə imperator Lützen döyüşündə öldürüldü. Bu müharibə nəticəsində Almaniyaya böyük ziyan dəydi, İsveç qoşunları Almaniyanın üçdə birini tamamilə xaraba qoydu. Müharibədən sonrakı dövrdə İsveç imperiyası Danimarkanı, Finlandiyanı, Baltikyanı ölkələri, Şimali Almaniyanın bəzi ərazilərini ələ keçirdi. 1720-ci ildə İsveçin əhalisi (işğal olunmuş əraziləri saymadan) 1.4 milyon nəfər idi, əhalinin böyük əksəriyyətinin məşğuliyyəti isə əkinçilik olaraq qalmışdı.

1700-cü ildə Böyük Şimal Müharibəsi başladı. Müharibə Rusiya, Polşa və Danimarkanın birləşmiş qüvvələrinin İsveçə hücümu ilə başladı. Həmin ildə Narva Döyüşü baş verdi. Müasir Estoniya ərazisində baş vermiş bu döyüşdə 35.000 rus əsgəri ilə 10.000 nəfərlik İsveç qoşunu üz-üzə gəldi. İmperator XII Karlın şəxsən rəhbərlik etdiyi İsveç qoşunu döyüş ərzində rusları mühasirəyə alaraq onları darmadağın etdi. Bu döyüşdə 10.000 rus əsgəri öldürüldü, 20.000 əsgər isə isveçlilərə əsir düşdü, həmçinin böyük miqdarda silah və sursat isveçlilərin əlinə keçdi. İsveçlilərin itkisi təxminən min nəfər idi. Təxminən dörd il sonra rus imperatoru çox böyük ordu yığaraq Narvaya yenidən hücum edib, böyük itkilər hesabına onu geri ala bildi. Lakin Müharibənin həlledici döyüşü olan Poltava Döyüşündə ruslar qalib gəldilər. Bundan sonra imperator XII Karl 1716-cı ildə Norveçə hücum etdi, lakin döyüşlərin birində öldürüldü. 1721-ci ildə müharibənin başa çatması ilə Niştadt müqaviləsi imzalandı. Bu müharibə nəticəsində İsveç imperiya kimi öz yerini itirdi, müqavilənin şərtlərinə görə Rusiyaya böyük ərazilər verildi, həmçinin müharibə dövründə təxminən 200.000 nəfər isveçli öldürüldü.

1809-cu ildə Rusiya yenidən hücum edərək İsveçə daxil olan Finlandiyanı işğal etdi. İsveçə mədəni və iqtisadi cəhətdən çox yaxın olan Finlandiya 1 əsrdən artıq bir müddət ərazində Rusiyanın zülmü altında qaldı. 1814-cü ildə İsveç Norveçə müharibə elan etdi, müharibə nəticəsində hər iki ölkənin daxil olduğu və 1905-ci ilə kimi mövcud olan birlik yarandı. Bu İsveçin daxil olduğu sonuncu müharibə idi.

19-cu əsrin sonlarından başlayaraq isveçlilər Amerikaya köçməyə başladılar. 1850-ci ildən 1910-cu ilə qədər təkcə ABŞ-a 1 milyon isveçli mühacirət edib. [2]1870-ci ildən etibarən İsveçdə sürətli iqtisadi inkişaf başladı. 20-ci əsrdə baş verən hər iki dünya müharibələrində İsveç neytral mövqedə oldu, lakin bəziləri 2-ci Dünya müharibəsində İsveçin Almaniyanı dəstəklədiyini iddia edir. İsveç ABŞ ilə sıx əlaqələrə malik olsa da, Soyuq Müharibə dövründə də neytral qaldığını elan etdi. 1995-ci ildə İsveç Avropa Birliyinə daxil oldu.

İsveç Şimali Avropada, Baltik dənizi ilə Botnik körfəzi arasında yerləşir. Çox uzun (təxminən 8000 km) sahil zolağına malikdir. Qərbdə İsveçi Norveçdən ayıran Skandinav Dağları yerləşir. 449,964 km2 əraziyə malik olan İsveç, dünya sıralamasına görə 55-ci, Avropada isə 4-cü yeri tutur. [3] Ərazisinin 65%-i meşələrdən ibarətdir. Administrativ olaraq ölkə 25 əyalətə (isveç dilində ladnskap) bölünüb. Ərazisinin 9%-i çay və göllərdən ibarətdir.

İsveç şimalda yerləşməsinə baxmayaraq mülayim iqlimə sahibdir. İsveçin iqlimi 3 tipə ayrıla bilər. Cənub ərazilərində mövcud olan okean iqlimi, mərkəzi hissələrində quru kontinental iqlim və şimalda olan subarktik iqlimi.

sveç ixrac yönümlü, kapitalizm ilə sosializmin qarışmasından ibarət, yaxşı təşkil olunmuş xarici və daxili kommunikasiyaları olan iqtisadiyyata malikdir. İqtisadiyyatının əsasını təşkil edən resurslar meşələr, hidroelektrik stansiyaları və dəmir filizidir. Əsas məhsulları maşınlar, tibbi ləvazimatlar, ağac məhsulları və telekommuniksiyalardır. Hər iki dünya müharibəsində neytral mövqedə durması onun iqtisadiyyatını dağılmaqdan xilas etmiş və inkişafının davamlı olmasını təmin etmişdir. İsveç dünyada ən yüksək həyat şəraitinə malik ölkələrdən biridir, bununla bərabər ölkədə çox yüksək vergilər mövcuddur. Vergilərin yüksəkliyinə görə İsveç dünyada Danimarkadan sonra ikinci yeri tutur. 2009-cu il məlumatlarına görə Ümumi Daxili Məhsulu 333 milyard dollar olmuşdur, bunun 76%-i xidmət sahələrinin, 23%-i sənayenin, 1 faizi isə kənd təsərrüfatı məhsullarının payına düşür. Ölkədə əmək qabiliyyətli insanların sayı 4.9 milyon nəfərdir, onların üçdə biri ali məktəb təhsili almış şəxslərdir. İsveçin pul vahidi İsveç Kronudur, 2003-cü ildə avronun əsas pul vahidi kimi qəbul olunmasına dair keçirilən referenduma gələnlərin əksəriyyəti bunun əleyhinə səs verdilər. İsveçin əsas xarici ticarət partnyorları Almaniya, Böyük Britaniya, Danimarka, ABŞ və Norveçdir. İşsizlik İsveçdə həmişə aşağı olmuşdur, bu göstərici uzun müddət 4-5% arasında dəyişirdi. Lakin son illər dünyada baş verən iqtisadi tənəzzülə görə 2009-cu ildə işsizlik ölkədə 9%-ə qədər qalxıb, 15-25 yaş arasında olan gənclərdə isə bu göstərici hətta 30%-dir.

İsveçin enerji istehsalı özəl şirkətlərin əlindədir. İstehsal olunan elektrikin 44%-i Su Elektrik Stansiyalarının, 47%-i isə Atom Elektrik Stansiyalarının payına düşür. Bununla yanaşı bioyanacaq, torf kimi yanacaqdan alınan enerji 9%, külək enerjisindən alınan elektrik enerjisinin payı isə 1% olub. Bioyanacaqdan ancaq istixanalarda yaşayış sahələrini qızdırmaq üçün istifadə olunur. Bundan başqa İsveç 2025-ci ilə kimi neft və neft məhsullarından istifadəni tamamilə dayandırmaq qərarını verib.

1-5 yaş arasındakı uşaqlar üçün pulsuz bağçalar mövcuddur. 6-16 yaş arasındakı uşaq və gənclər isə məcburi orta təhsillə təmin olunurlar. 9 illik təhsili başa vuran gənclərin 90 faizi daha sonra 3 il davam edən yuxarı siniflərdə təhsili davam etdirirlər. Yuxarı siniflər İsveçdə gymnasium adlandırılır. Buranı bitirən tələbələrə isə həm iş əldə etmək imkanı qazanır, həm də ali təhsil almaq üçün müraciət hüququ əldə edirlər. İsveçdə çoxlu sayda universitet və kolleclər fəaliyyətdədir, onlardan ən böyük və ən qədim olanları Uppsala Universiteti, Göteborq Universiteti, Stokholm Universiteti, Lund Universiteti və Kral Texnologilogiya Universitetidir. İsveçdə ali təhsil alan bütün tələbələr təhsil haqqından azaddırlar, lakin İsveç parlamentində yeni qəbul olunmuş qaydaya əsasən bundan sonra pulsuz təhsil Avropa Birliyindən və İsveçrədən olan tələbələrə şamil olunacaq.

Din

XI əsrə qədər isveçlilər bütpərəst sayılırdılar. İsveç bütpərəstlərinin mərkəzi Uppsala şəhərində yerləşən məbəd idi. XI əsrdə ölkə xristianlğı qəbul etdi, bütün digər dinlər isə qadağan olundu. Bu qadağa XIX əsrin sonuna qədər qüvvədə qaldı. XVI əsrdə isə ölkədə reformasiya dalğası başlandı. Roma-Katolik Kilsəsi ləğv olundu, dövlət və din bir-birindən ayrıldılar. Lakin ölkədə din azadlığı yalnız 1951-ci ildə yarandı. Həmin tarixə qədər isə İsveçdə hər hansı insanın xristianlıqdan çıxması qəti olaraq qadağan idi. 2000-ci ildə isə rəsmi olaraq dövlət dindən ayrıldı. 2009-cu il statistikasına görə İsveç əhalisinin 71.3%-i xristianlğın Lüteran məzhəbinə məxsus idilər, bu rəqəm son 20 ildə hər il davamlı olaraq 1% azalmaqdadır. [8]

İsveçdə ən sürətlə yayılan din isə İslam dinidir. Son illər çoxlu sayda müsəlman immiqrantın ölkəyə axın etməsi və onlar arasında təbii artımın yerli isveçlilərə nəzərən daha yüksək olması bunun əsas səbəbləridir. 2009-cu ildə İsveçdə müsəlman əhalinin sayı 500.000 nəfər çatmışdır ki, bu da ümumi əhalinin 5%-nə bərabərdir. [9] Müsəlman əhalinin ən sıx toplandığı şəhərlər Stokholm və Malmodur. Tək Malmo şəhərinin əhalisinin 25%-ni müsəlmanlar təşkil edir. Son illər İsveçdə müsəlmanların sayının artması ilə əlaqədar olaraq müsəlmanlara və İslama qarşı irqçi hücumların sayı kəskin şəkildə artmışdır.

İsveçdə həmçinin 300 ilə yaxın bir müddətdə yəhudi diasporası mövcud olmuşdur. Hal-hazırda onların bir çoxu İsrailə köçsə də, İsveçdə qalanların sayı təxminən 20.000 nəfərdir. Bundan başqa azsaylı buddist, hinduist və sikx diasporaları mövcuddur.


Geri dön

Elya Alieva

  • 20 yanvar 2015 16:52
  • Məqalə: 102
  • Şərh: 7076
  • Bal:
TESEKKURLER

--------------------
UREYIM...I MEN

♔๑.Şaнzadəм.๑♔

  • 9 yanvar 2015 16:40
  • Məqalə: 127
  • Şərh: 3139
  • Bal:
{awards}
Maraqlı idi...

--------------------

_favorit_arkadas

  • 9 yanvar 2015 14:52
  • Məqalə: 556
  • Şərh: 8232
  • Bal:
{awards}
Şərhlərə görə çox sağolun...

--------------------

вคɴค iкiмizi คɴlคт ❤

  • 8 yanvar 2015 23:45
  • Məqalə: 665
  • Şərh: 18421
  • Bal:
{awards}
məlumata görə tşk..

princessa_selin

  • 8 yanvar 2015 22:44
  • Məqalə: 98
  • Şərh: 1723
  • Bal:
{awards}

İsveçdə həmçinin 300 ilə yaxın bir müddətdə yəhudi diasporası mövcud olmuşdur. Hal-hazırda onların bir çoxu İsrailə köçsə də, İsveçdə qalanların sayı təxminən 20.000 nəfərdir. Bundan başqa azsaylı buddist, hinduist və sikx diasporaları mövcuddur.

--------------------

Elya Alieva

  • 8 yanvar 2015 21:49
  • Məqalə: 102
  • Şərh: 7076
  • Bal:
{awards}
Təşəkkürlər

--------------------
UREYIM...I MEN

Pıtırcık

  • 8 yanvar 2015 21:15
  • Məqalə: 386
  • Şərh: 9515
  • Bal:
{awards}
no MARAQLI XƏBƏRDİR

--------------------
http://legend.az/user/imza/

•●Miňi Miňňacık•●

  • 8 yanvar 2015 20:02
  • Məqalə: 25
  • Şərh: 1034
  • Bal:
{awards}
Çox sağolun...)

--------------------

G♥S

  • 8 yanvar 2015 19:33
  • Məqalə: 204
  • Şərh: 4096
  • Bal:
{awards}
Çox sağolun..)

--------------------

ツDirectionerツ

  • 8 yanvar 2015 19:23
  • Məqalə: 70
  • Şərh: 2208
  • Bal:
{awards}
təşəkkürlər )) çoxx bəyəndimm)) love smile smile fellow

--------------------



Louis Tomlinson♥

★Deniz★

  • 8 yanvar 2015 18:07
  • Məqalə: 14
  • Şərh: 1772
  • Bal:
{awards}
ilk şərh məndən :) )))

--------------------
İnformasiya
Məqalələrə dərc olunan gündən etibarən 30 gün ərzində şərh yazmaq mümkündür.
 

Online

İstifadəçilər: 0



Qonaqlar: 27
Cəmi: 41

 

Top 10 Müəllif

Pıtırcık
Xəbərləri: 6
Cəmi: 386
 
Nergiz__Sirinova
Xəbərləri: 6
Cəmi: 331
 
Awk bir hayal
Xəbərləri: 4
Cəmi: 137
 
♦ ֆɛყмʊʀ ֆoռмɛZ ♦
Xəbərləri: 2
Cəmi: 1135
 
anar2012
Xəbərləri: 1
Cəmi: 26
 
TacsizKRalica
Xəbərləri: 1
Cəmi: 2
 
^^KuKuLKa^^
Xəbərləri: 1
Cəmi: 766
 
Mövlud Ağamməd
Xəbərləri: 1
Cəmi: 20
 
Zerif85
Xəbərləri: 1
Cəmi: 25
 
Demi Love
Xəbərləri: 1
Cəmi: 16
 
 
{slinks}