Yer

 
Yer

Planetimizin dərinliklərində, ölçüləri Aydan böyük və temperaturu eynilə Günəşin səthindəki kimi olan dəmirdən və nikeldən ibarət ərtinti halında olan metallik kütlə yerləşir. Platetimizin nüvəsinin üst qatı maye halında olan metaldan təşkil olunub ,alt qatı isə mövcud olan yüksək təzyiqə görə bərk haldadır. 4.6 mlrd il bundan öncə Yer kürəsinin yaraması zamanı planetimiz qızarmız kül şəkilində idi və ərinmiş metallar tədricən Yerin mərkəzinə doğru hərəkət edirdilər, həmin vaxtda isə daha yüngül suxurlar üst qata qalxdılar.
Nüvə mantiya adlanan közərmiş qalın süxur qatı ilə əhatə olnunub.Bu mövcud temperaturu planetdə qoruyub saxlayan isti adyal rolu oynayır,Yerin üst qatı yer qabığı adlanır. Yer qabığı bizim üzərində yaşadığımız bərk örtüyü təşkil edir. Bəzi yerlərdə yer qabığının qalınlığı 60 km-ə çatır. Bununla belə əgər planetimizi alma ilə müqayisə etsək, Yer qabığının ölçüləri almanın qabığının ölçüləri ilə nisbi əlaqələrinin olmasını öyrənir.
Yer kürəsi bir neçə qatdan təşkil olunub. Mərkəzdə bərk və ərinmiş meteladn təşkil olunmuş nüvə yerəşir. Nüvə nəhəng ərinmiş kristallik mənşəli süxur qatı isə nisbətən nazık bərk qabıqdan təşkil olunub.
Yerin Litosfer təbəqəsi (Yer Qabığı və mantiya)nəhəg, yavaş- yavaş hərəkət edən lava adlanan hisəllərə ayrılır. Litosfer lavararının bir-biri ilə toqquşduğu yerlərdə dağ silsilələri yaranır. Onlar aralandıqda isə çatlardan ərinmiş lava qalxır və soyuyaraq yeni Yer qabığı yaradır.
Atmosfer təbəqəsinin qatları planetimizin ətrafında qaz örtüyünü əmələ gətirir. Atmosfer əsasən azotdan və oksigedən təşkil olunub. Yer kürəsinə ən yaxın olan və daha çox qazlarla təchiz olunan qat Troposferdir. Troposfredən sonra yer kürəsinin məhvedici günəş şüalarından qoruyan azon qatının yerləşdiyi və təyyarələrin uçduğu Stratasfer yerləşir. Ondan hündürdə ionosfer yerləşir, hansikı oradan əlvan parıltılı şəfəqi müşahidə etmək olar 1000 km yerdən yuxarıda Atmosfer tədricən kosmik fəzaya daxil olur.

Yerin Atmosferi

Yerin Atmosfer təbəqəsinin yaranması. Atmosfer Yer kürəsinin formalaşması ilə birgə yaranmağa başlamışdır. Planetlərin təkamülü və onların parametrlərinin müasir ölçülərə yaxınlaşması prosesində planetlərin kimyəvi tərkibi və fiziki xassələrində əsaslı dəyişiklər baş vermişdir. Təkamül modelinə əsasən Yer kürəsi ilk mərhələdə ərimiş vəziyyətdə olmuş və təxminən 4.5 mlrd il bundan öncə bərk formaya keçmişdir. Bu, geoloji tarixin başlanğıcından əvvəlki mərhələ kimi qəbul olunur. Bu vaxtdan etibarən Atmosfer tədricən təkamülə başladı. Bir çox geoloji proseslər (məs. vulkan püskürməsi zamanı lavanın axması) Yerin təkindən qazların çıxması ilə müşayət olunurdu. Onların tərkibinə azot, ammonyak, metan, su buxarı, oksid CO, dioksid CO2 karbon (karbon 2 oksid deməkdir) daxildir. Günəşin ultrabənövşəyi şüalarının təsiri ilə su buxarı oksigenə və hidrogenə parcalanırdı, amma ayrılmış oksigen karbon oksidlə reaksiyaya girərək karbon qazı yaradırdı.
Ammonyak hidrogenə və azota parcalanırdı. Hidrogen diffuziya prossesində yuxarıya qalxıb atmosferi tərk edirdi, daha ağır azot isə uça bilmir, tədriçən toplanır, əsas komponentə cevrilir. Hərçənd ki , onun bəzi hissələri, kimyavi reaksiyalar nəticəsində molekullarla əlaqəya girirdi .Yerin başlanğıcı atmosferdə ultrabənövşəyi şüaların və elektrik boşalmalarının qarışıq qazlarla təsiri nəticəsində onlar kimyavi reaksiyaya girir, hansı ki, nəticə etibari ilə üzvi maddələrin gətirib çıxardı əsasən də aminokislotun. İbtidai bitkilərin yarandığından sonra oksigenin ayrılması ilə müşayət olunan fotosintez prossesi başladı. Bu qaz əsasən diffiuziyadan sonra atmosferin yuxarı qatlarında həyat ücün təhlükəli olan ultrabənöşəyi və rengen şüalarından Atmosferin aşağı qatlarını və Yer kürəsinin səthini qorumağa başladı.
Nəzəri göstəricilərə əsasən indikindən 25000 dəfə az olan oksigen tərkibi cəmi 2 dəfə az təmərküzləşmə ilə azon qatının yaranmasına gətirib çıxara bilər.Halbuki bu artıq kifayətdir idi ki, orqanizimlərin ultrabənövşəyi şüalardan zəruri olan müdafiəsini təmin etsin.

Atmosferin kimyəvi tərkibi

Qaz
Həcminin miqdarı,%

Hidrogen qazı H2
~2·10-5

Oksigen O2
21

Azon O3
~10-5

Azot N2
78

Karbinot CO2
3·10-5

Su buxarı H2O
~0,1

Dəm qazı CO
1,1·10-4

Metan CH4
1,6·10-4

Ammiak NH3
~10-5

Sulfat oksid SO2
~5·10-9

Heliy He
5·10-4

Neon Ne
1,8·10-3

Arqon Ar
0,9

Kripton Kr
1,1·10-4

Ksenion Xe
8,2·10-6

Orta molekulyar kütlə 28,8


Geri dön

Ulya

  • 7 noyabr 2010 00:42
  • Məqalə: 1911
  • Şərh: 13813
  • Bal:
cox sagol yaziya gore

MuslimGirl

  • 6 noyabr 2010 15:44
  • Məqalə: 156
  • Şərh: 3024
  • Bal:
{awards}
Cox maraqlidir ki, bezi maddelerin aid duzgun verilmeyib. Meselen:Ammiak NH3-Ammonyak, Heliy He-Helium-dur. Amma maraqli movzu idi. Tesekkurler

Yusif

  • 6 noyabr 2010 11:27
  • Məqalə: 444
  • Şərh: 3324
  • Bal:
{awards}
tesekkurlerrrrrrrrrr

SerSeRi_RuzGaR

  • 6 noyabr 2010 02:25
  • Məqalə: 67
  • Şərh: 656
  • Bal:
{awards}
TwK)))))) belay

--------------------
<<<$aLunKa>>>
İnformasiya
Məqalələrə dərc olunan gündən etibarən 30 gün ərzində şərh yazmaq mümkündür.
 

Online

İstifadəçilər: 0



Qonaqlar: 13
Cəmi: 30

 

Top 10 Müəllif

Pıtırcık
Xəbərləri: 7
Cəmi: 386
 
Nergiz__Sirinova
Xəbərləri: 6
Cəmi: 332
 
Awk bir hayal
Xəbərləri: 4
Cəmi: 137
 
♦ ֆɛყмʊʀ ֆoռмɛZ ♦
Xəbərləri: 2
Cəmi: 1135
 
anar2012
Xəbərləri: 1
Cəmi: 26
 
TacsizKRalica
Xəbərləri: 1
Cəmi: 2
 
^^KuKuLKa^^
Xəbərləri: 1
Cəmi: 766
 
Mövlud Ağamməd
Xəbərləri: 1
Cəmi: 20
 
Zerif85
Xəbərləri: 1
Cəmi: 25
 
Demi Love
Xəbərləri: 1
Cəmi: 16
 
 
{slinks}